Musica su due dimensioni - Bruno Maderna Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej Warszawska Jesień

przejdź do treści

Kompozycja powstała w Studio di Fonologia włoskiej rozgłośni RAI w Mediolanie. Jest to pierwszy utwór, w którym Bruno Maderna na szeroką skalę wykorzystał nagrane dźwięki instrumentalne oraz ich przetworzenia (takie jak modulacja pierścieniowa, pogłos, filtracja itp.) obok dźwięków generowanych syntetycznie. Kompozycja należy również do najwcześniejszych dzieł łączących wykonanie na żywo przez instrument akustyczny z dźwiękami odtwarzanymi z elektroakustycznego nośnika. 

Pierwsze wykonanie wstępnej wersji utworu, pozbawionej pierwszej części, odbyło się 11.06.1958 w Konserwatorium w Neapolu, partię fletu wykonał Severino Gazzelloni. Prawykonanie pełnej wersji nastąpiło dopiero kilka tygodni później w Darmstadcie, z udziałem tego samego flecisty. 

Istnieją dwa wydania utworu, opublikowane przez wydawnictwo Suvini Zerboni (S.5573) odpowiednio w latach 1959 i 1960. 

Obecnie dostępne jest jedynie wydanie późniejsze. Pierwotna koncepcja dzieła wywodzi się z wcześniejszego projektu badającego możliwości łączenia dźwięku akustycznego i elektronicznego. Maderna początkowo planował rozbudowaną kompozycję serialną, obejmującą również inne instrumenty, jednak ze względu na ograniczenia technologiczne oraz brak czasu ostatecznie przekształcił zamierzenie i skomponował utwór jedynie na flet, talerz i taśmę. Taśma została zrealizowana w Institut für Phonetik Uniwersytetu w Bonn przy wsparciu technicznym Wernera Meyera-Epplera, a jej prawykonanie odbyło się 21.07.1952 podczas Międzynarodowych Wakacyjnych Kursów Nowej Muzyki w Darmstadcie. 

Wersja z 1958 stanowi istotny krok w rozwoju języka kompozytorskiego Maderny, ponieważ w utworze z 1952 nie występowała jeszcze rzeczywista integracja źródeł akustycznych i elektroakustycznych. Musica su due dimensioni (1952) składa się z trzech części: pierwsza przeznaczona jest wyłącznie na taśmę, druga na flet solo, natomiast ostatnia ponownie wykorzystuje taśmę oraz pojedyncze uderzenie w talerz. Kompozycja ma formę zamkniętą, pozbawioną elementów aleatorycznych, a materiał taśmy i fletu jest całkowicie odmienny od materiału użytego w wersji z 1958. Natomiast Musica su due dimensioni (1958) prezentuje rzeczywistą integrację partii fletu i taśmy, pozostawiając wykonawcom znaczną swobodę interpretacyjną. Muzyka została zapisana bez taktów i oferuje różne warianty realizacji, umożliwiając względnie swobodną interakcję z taśmą. Utwór może być znacznie dłuższy (do ok. 11 min i 30 s wobec około 7 min w wersji z 1952) i został podzielony na pięć części. 

Taśmę można opisać jako sekwencję fragmentów oddzielonych pauzami o różnej długości, które trudno interpretować jako muzycznie wymierzone artykulacje, pauzy, oddechy czy fermaty. Sugeruje to, że materiał został pomyślany jako tworzywo możliwe do organizowania na różne sposoby. Taśma zawiera zarówno dźwięki elektroniczne, jak i dźwięki fletu poddane różnym stopniom przetworzenia. Dźwięki elektroniczne charakteryzują się dużą różnorodnością morfologiczną i obejmują impulsy, gesty oraz faktury o określonej wysokości lub szumowym charakterze, występujące w różnych rejestrach, poziomach dynamicznych i konfiguracjach przestrzennych. 

Sam tytuł Musica su due dimensioni wprost przywołuje ideę syntezy dwóch różnych źródeł dźwięku. Granice między nimi nie zostały wyraźnie określone; przeciwnie, Maderna zorganizował materiał brzmieniowy w taki sposób, że słuchacz nie otrzymuje jednoznacznej percepcji różnic pomiędzy dźwiękami instrumentalnymi, przetworzonymi i syntetycznymi. Kompozytor stworzył barwną, pryzmatyczną fakturę, z której poszczególne elementy wyłaniają się w nieustannym oscylowaniu pomiędzy pierwszym planem a tłem. 

Na podstawie: https://ppeam.zhdk.ch/song/musica-su-due-dimensioni/