Współczesna edukacja kulturalna coraz wyraźniej odchodzi od modelu transmisyjnego, opartego na biernym odbiorze dzieła, na rzecz działań performatywnych, partycypacyjnych, procesowych i interdyscyplinarnych. W wielu krajach europejskich muzyka współczesna staje się dziś przestrzenią wspólnego doświadczenia, eksperymentu i współtworzenia. Szczególnie wyraźnie widać to w działaniach skierowanych do dzieci i młodzieży, gdzie coraz większą rolę odgrywają immersja, sensoryka, soundwalki, community music czy praktyki współkomponowania. Na tym tle projekt Space®opera (od 2024) czy cała Mała Warszawska Jesień (od 2011) jawią się jako jedne z najbardziej konsekwentnie rozwijających się w tym kierunku polskich przedsięwzięć nowoczesnej edukacji muzycznej i artystycznej opartej na sztuce i muzyce współczesnej. 

Space®opera rozwija autorski format łączący spacer, instalację, performans, słuchowisko site specific i grę miejską. Projekt powstaje w wielomiesięcznym procesie współpracy dzieci, młodzieży, kuratorów, animatorów, pedagogów i kompozytorów, którzy wspólnie tworzą rozproszony w przestrzeni miasta spektakl muzyczny. Uczestnicy nie uczą się tu „o muzyce współczesnej” – stają się częścią (i to sprawczą) procesu jej powstawania. Tegoroczna wersja projektu dodatkowo wzmacnia wymiar narracyjny i immersyjny. Space®opera 3.0 budowana jest wokół myślenia site specific, wokół jednego wątku, jednej postaci (Budowniczego Gór) i jednego tematu: współistnienia natury oraz cywilizacji. Jej struktura obejmuje zarówno działania performatywne w przestrzeni Warszawy, jak i słuchowiska uruchamiane poprzez miejskie lokalizacje i webaplikację (jako szczególną, paradoksalnie analogową rzeczywistość rozszerzoną). Miasto staje się jednocześnie sceną, instrumentem i partnerem działania artystycznego. Model ten jest bliski najciekawszym europejskim praktykom edukacji muzycznej. W Hiszpanii Sónar Kids rozwija działania łączące elektronikę, sound art i interaktywność. Brytyjski Huddersfield Contemporary Music Festival prowadzi eksperymentalne warsztaty słuchania i projekty rodzinne, zaś norweski Ultima Festival od lat rozwija nurty community composition i participatory music. W Austrii Klangspuren buduje immersyjne projekty młodzieżowe, a Lucerne Festival w Szwajcarii tworzy edukacyjne formaty wokół współczesnego słuchania i nowych sposobów percepcji muzyki.

Wspólnym mianownikiem tych działań jest odejście od modelu „dzieci siedzą i słuchają koncertu”. Najważniejsze współczesne modele edukacji muzycznej rozwijane dziś w Europie to:

– model co-creation, oparty na współkomponowaniu i współdecydowaniu przez dzieci o przebiegu procesu twórczego;
– model immersyjno-sensoryczny, traktujący muzykę jako środowisko doświadczenia angażujące ciało, ruch i przestrzeń;
– model community music, w którym muzyka staje się narzędziem budowania relacji społecznych i inkluzywnego uczestnictwa; 
– model performatywny, zacierający granice między sceną a publicznością i traktujący uczestnika jako performera;
– modele digital i interactive sound, wykorzystujące technologie, interaktywne instrumenty oraz środowiska dźwiękowe jako narzędzia współtworzenia;
– oraz nurt sound storytellingu i audio walks, budujący narrację poprzez dźwięk, przestrzeń i wspólne doświadczenie słuchania. 

Space®opera 3.0 w interesujący sposób splata większość, jeśli nie każdą, z tych tendencji. Łączy współtworzenie, performatywność, działanie site specific, ruch w przestrzeni miasta i narrację dźwiękową, a jednocześnie buduje długofalowy proces edukacyjny angażujący dzieci, młodzież, pedagogów i artystów. Dzięki temu projekt staje się nie tylko wydarzeniem artystycznym, ale także laboratorium nowych modeli uczestnictwa w kulturze.
Nieprzypadkowo wokół podobnych praktyk spotykają się dziś twórcy i edukatorzy reprezentujący różne europejskie środowiska. W dyskusji towarzyszącej tegorocznej Małej Warszawskiej Jesieni i premierowej edycji Space®opery 3.0 biorą udział m.in. przedstawiciele Ensemble Recherche z Niemiec oraz szwedzkiego Junibacken – instytucji od lat rozwijających nowoczesne modele edukacji artystycznej i pracy z młodą publicznością. Ensemble Recherche prowadzi wieloletnie projekty współkompozytorskie i immersyjne działania dla dzieci oraz młodzieży, traktując muzykę współczesną jako przestrzeń kreatywności i wspólnego eksperymentu. Z kolei Junibacken rozwija formaty łączące teatr, literaturę, ruch, muzykę i doświadczenie sensoryczne w kulturze dziecięcej.

Polska jest dziś w interesującym momencie rozwoju podobnych praktyk. Choć wciąż brakuje stabilnych rozwiązań systemowych charakterystycznych dla Skandynawii czy Holandii, pojawiają się tu odważne i hybrydyczne projekty artystyczno-edukacyjne. Mała Warszawska Jesień coraz wyraźniej funkcjonuje nie jako tradycyjny, przyfestiwalowy program edukacyjny, lecz jako europejskie laboratorium performatywnej i partycypacyjnej edukacji muzycznej. W tym sensie Space®opera 3.0 nie jest jedynie lokalnym eksperymentem, ale częścią szerszego europejskiego procesu redefiniowania relacji między sztuką współczesną, edukacją i społecznym uczestnictwem w kulturze.

Z perspektywy kuratorskiej coraz wyraźniej widzę, że praktyki rozwijane wokół Małej Warszawskiej Jesieni i Space®opery zbliżają się do najciekawszych współczesnych modeli skandynawskich – opartych na partycypacji, performatywności, sensorycznym doświadczeniu i traktowaniu dziecka jako pełnoprawnego uczestnika procesu twórczego. Nie chodzi tu jednak o kopiowanie zagranicznych wzorców (Space®opera jest całkowicie autorskim i innowacyjnie, kolektywnie skonstruowanym formatem, bazującym na specyficznych lokalnych zasobach i potrzebach), lecz o wspólne poszukiwanie języka edukacji kulturowej odpowiadającego współczesnej rzeczywistości i rzeczywistym potrzebom młodych ludzi. 

Muzyka i sztuka współczesna okazują się dziś wyjątkowo bliskie dzieciom i młodzieży właśnie dlatego, że nie udają świata uporządkowanego i zamkniętego. Operują eksperymentem, wielozmysłowością, ruchem, fragmentarycznością, technologią, zmiennością i współobecnością różnych perspektyw – czyli tym wszystkim, co współtworzy codzienne doświadczenie współczesnego młodego człowieka. Dzięki temu stają się dla niego nie tylko bardziej zrozumiałe, ale też bezpośrednio go dotyczą i skutecznie angażują.

Być może właśnie dlatego edukacja oparta na sztuce współczesnej ma dziś szansę najskuteczniej budować tak bardzo nam potrzebny kapitał relacyjny i kompetencje przyszłości: kreatywność, współpracę, uważność, umiejętność wspólnego działania, otwartość na różnorodność i gotowość do współtworzenia świata z innymi. Warto więc brać pod uwagę te działania nie jako margines edukacji muzycznej, lecz jako jeden z jej najbardziej potrzebnych i przyszłościowych kierunków. 

Anna Kierkosz